Sinds de voetbalellende in Almere hangt er in iedere voetbalkantine een poster met een statement waar de club voor staat en de daarbij passende waarden en normen. Zo nu en dan kom je hele geestige normen tegen, zoals: “We gaan hier vriendelijk met elkaar om en we hebben het gezellig.” Het is maar dat je het weet…

WK_1_640x360Afgelopen week gaf ik een workshop over waardegedreven leiderschap aan vijftien bestuurders en leidinggevenden in de zorg. Een van de eerste oefeningen die ik ze liet doen was zo’n (voetbal)poster maken voor de Transitie in de Zorg. De achterliggende gedachte was om conform stap één en twee uit mijn Zandlopermodel eens met elkaar in kaart te brengen waar deze transitie op het niveau van waarden en normen nou werkelijk om draait?

Van Hees en Verkerk zeggen dat de vraag naar onze rechten en plichten (normen) een andere is dan onze vraag naar wat we belangrijk vinden (waarden).  We weten natuurlijk allemaal dat waarden een ideaal of een motief inhouden. Waarden vormen als het goed is de basis voor normen. Dit gezegd hebbende komen we weer terug bij de workshop waar deze bestuurders met elkaar gewerkt hebben aan het benoemen van de waarden en normen waarop de huidige veranderingen in de zorg gebaseerd (zouden moeten) zijn.

Men sprak onder andere over zelfredzaamheid en samenredzaamheid,  over openheid en integriteit als belangrijke waarden. Normen die daar volgens Frans Korf (locatiemanager Schakelring) bij horen zijn: ‘afspraak is afspraak’ en ‘practice what you preach’.

Van binnenuit
Wat ik zo bijzonder vond, was dat de waarden van binnenuit kwamen. Men stond even stil bij wat zij belangrijk vonden. Daarover gaat de tweede stap in mijn Zandlopermodel. In die fase gaat het over de innerlijke overtuigingen. Wat drijft je? Wat motiveert je? Waar krijg je energie van? Maar ook, wat blokkeert je? Welke overtuiging werkt verstarring in de hand?

Wanneer ik vanuit waarden gedreven word dan heb ik energie, dan raak ik geinspireerd en weet anderen te inspireren. Dan kan ik zeer associatief denken en verbanden leggen en ontdek ik mogelijkheden die er voorheen niet leken te zijn. Dan kan mijn enthousiasme ook impulsief en overweldigend overkomen… Wanneer ik vastzit in een norm die niet overeenkomt met mijn eigen waarde of met wat de omgeving op dat moment van me vraagt, dan voel ik me verkrampt en word ik kortaf en snauw opmerkingen als: “Omdat het nou eenmaal zo is…” En dat is natuurlijk je reinste onzin. Alles heeft namelijk een oorsprong, een basis.

Aan de basis van de Transitie in de Zorg ligt het besef dat onze zorgkosten de pan uit rijzen en dat we niet op deze voet door kunnen gaan. Daar heeft de overheid met hulp van slimme koppen een nieuw systeem voor bedacht en dat voeren we nu met z’n allen uit. Waar we voor moeten waken met elkaar is dat de aandacht voor normen de belangstelling voor waarden niet naar de achtergrond verdrijft. Dit is geen onbekende dynamiek, schrijft Gabriel Anthonio (directeur VNN) in zijn proefschrift.

Samenwerken
Hans Ouwehand, vicevoorzitter Raad van Bestuur van het CIZ, vroeg tijdens het congres Wet Langdurige Zorg in het Beatrixtheater op 9 maart aan het publiek om medewerking bij de transitie van de zorg. Hij benadrukte het belang van samenwerken in dit nieuwe, lerende systeem. “Wanneer we juist indiceren dan blazen we dit systeem niet op”, was zijn credo. Hij heeft voor mij de kwetsbaarheid van ons nieuwe systeem blootgelegd.

We kunnen een heleboel vinden van dit nieuwe systeem. We komen kinderziektes tegen. Er zullen mensen tussen wal en schip vallen. Wanneer we ons er niet samen voor inzetten gaat het mis. Op welke basis(waarden) kunnen we teruggrijpen? Denken bestuurders in de zorg, overheid en verzekeraars daar wel grondig en genoeg over na?

Vertrouwen
De basiswaarden die de groep bestuurders bij de workshop hebben verwoord, laten zien dat ze wel weten waar het om gaat. Dat geeft vertrouwen in deze tijd van onzekerheid. Het is belangrijk om er zo nu en dan bij stil te staan. Een principe uit het proefschrift van Anthonio illustreert dit mooi. Wanneer men zegt dat de cliënt centraal staat dan moet “niet de organisatie met haar neiging tot beheersen maar de patiënt en zijn behandeling centraal staan bij de organisatieontwikkelingen.” Met andere woorden, voor welke waarden sta je? En werk die dan consequent door in je keuzes en je gedrag.

Wanneer leidinggevenden in de zorg, wanneer alle betrokken personen, zo nu en dan even bewust stilstaan bij de vraag wat hun persoonlijke kernwaarden zijn, of hun nieuwe normen hieruit voortkomen en of en hoe deze waarden een plek krijgen aan de basis van het nieuwe zorgsysteem dat we samen met elkaar aan het opbouwen zijn, dan komen we er wel. Dan krijgt dit nieuwe systeem een stevige basis. En dat is essentieel, want we hebben in de zorg met mensen te maken en het laatste wat ik wil tegenkomen in mijn werk is dat ik hoor dat er mensen tussen wal en schip raken.