Bedrijfsethiek heeft een imagoprobleem. Op z’n best een weinig sexy onderwerp en op z’n slechts een contradictio in terminis. Maar dat het ook heel praktisch kan zijn bleek gisteren tijdens de Henk van Luijk lezing verzorgd door Ed Freeman, grondlegger van het denken over stakeholders en bedrijven en Fokko Wientjes van DSM. Dit is wat ik daarvan opstak:

1. Werk aan waarde en niet aan winst

Zeggen dat winst het doel van een onderneming is, is hetzelfde als zeggen dat rondpompen van bloed door het lichaam het doel van het leven is. Vraag ondernemers waarom zij een bedrijf zijn begonnen en je zult merken dat er maar weinig zijn die dit puur doen om rijk te worden. Een bedrijf starten is ontzettend veel werk en vaak pas na jaren echt winstgevend. Nee, als je snel geld wilt verdienen kun je echt beter een baan zoeken. Ondernemers beginnen een bedrijf omdat er een probleem is waarvoor zij een oplossing zien. Ze willen dingen beter maken, ze willen waarde creëren en hun talent hiervoor inzetten. Veel bedrijven zijn echter vergeten waarom zij ooit zijn begonnen en zijn daarmee ook hun oorspronkelijke doel uit het oog verloren. Gevolg is dat de nadruk is verschoven naar zoveel mogelijk geld verdienen. Echt succesvolle bedrijven hebben scherp voor ogen wat hun hoge doel is en daarmee hun bijdrage aan de samenleving. Ze bieden oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken, bieden waarde aan klanten, betekenisvol werk aan werknemers en spelen een positieve rol in de gemeenschap. En ze maken winst. Niet toevallig veel meer dan ondernemers die zich hoofdzakelijk richten op geld verdienen, zo blijkt uit onderzoek.

2. Onderschat nooit het belang van de onderbuik

Veel bedrijven worden bestuurd vanuit de ratio, terwijl je voor ethische vragen naar je onderbuik moet durven luisteren. Wanneer we geconfronteerd worden met ethische vragen, grijpen we snel terug op theorie, regels en principes. Dit werkt alleen als het vraagstuk simpel in elkaar zit. De meeste ethische vragen zijn echter helemaal niet simpel. Er spelen verschillende belangen, het is vooraf niet duidelijk wat de gevolgen van een beslissing zijn of je moet kiezen uit twee kwaden. Een simpele set regels werkt dan niet meer. Dan is het belangrijk om te luisteren naar je onderbuik. Ga na hoe het probleem voelt en volg je intuïtie. Ga het gesprek aan met jezelf en met anderen. Stel jezelf vragen over het probleem: ´waar zit het knelpunt precies?’, ‘wat is er lastig aan?’ en vooral ´wat vindt mijn onderbuik?´.

 3. Lang leve het eigenbelang!

Er rust vaak een taboe op eigenbelang. Iedereen heeft echter altijd eigenbelang. Het is een wetmatigheid dat iedereen betaald moet worden door iemand en dat er geen samenwerking is zonder belangen. Wees daarom niet bang om open te zijn over de belangen die er spelen en erken dat iedereen, bedrijf, overheid of NGO, door iemand wordt betaald en dus ook te maken kan krijgen met conflicterende belangen. De vernieuwing zit in het zoeken naar een optimale oplossing gegeven deze belangen.

4. Ethisch gedrag kun je sturen

Keer op keer blijkt dat wanneer je mensen een bepaalde functie geeft, ze zich daar in no time naar gaan gedragen. Daarom ervaren veel werknemers ook dat zij privé een goed mens zijn, maar dat zij hun normen en waarden thuis achterlaten als ze naar hun werk gaan. Dit mechanisme kan ook positief werken: wanneer we ethisch gedrag belonen door de juiste prikkels en roldefinitie gaan mensen zich ook ethisch gedragen. Bedrijven kunnen ethisch gedrag stimuleren door na te denken over de prikkels die zij medewerkers geven en of deze prikkels ethisch gedrag stimuleren.

5. Conflict Rocks!

Vaak worden ethische dilemma’s door bedrijven uit de weg gegaan. Er wordt gezocht naar een gulden middenweg, waarbij alle stakeholders gedeeltelijk tegemoet worden gekomen. Met allerlei suboptimale oplossingen als gevolg. Op de snijvlakken waar de behoeften van verschillende stakeholders elkaar raken liggen juist de meest interessante kansen om waarde te creëren. Wees dus niet te bang om het conflict tussen stakeholders op te zoeken en te benoemen en ga vanuit daar zoeken naar oplossingen. Zoek die stakeholders op die moeilijk tevreden te stellen zijn en ga met hen in gesprek. Hier ontstaan echt vernieuwende oplossingen die een bijdrage leveren aan de maatschappij.